تدبيرها سودى نمىبخشيد . سرانجام در سال 57 كه رژيم به ورشكستگى كامل سياسى رسيده بود و از حزب رستاخيز جز جسدى عفونت گرفته باقى نمانده بود ، انحلال آن صريحا توسط خود رژيم اعلام شد . حزب زحمتكشان اين حزب در 26 ارديبهشت 1330 با تنى چند از جمله خليل ملكى تشكيل شد . دو جناح عمده در درون حزب بود . جناح چپ مثل ملكى ، جلال آل احمد و جناح مذهبيون طرفدار آيت الله كاشانى . حزب سوسياليست همزمان با تأسيس حزب تودهء ايران ، بلافاصله بعد از شهريور 1320 حزب سوسياليست توسط « مصطفى فاتح » و با حمايت شركت نفت انگليس در ايران تشكيل مىشود . مصطفى فاتح از كسانى بود كه نزد انگليسىها از مقام بالايى برخوردار بود و نشان افتخار امپراتورى انگلستان را يدك مىكشيد . حزب كمونيست فعاليت ماركسيستها در ايران ، مدتها پيش از تشكيل « حزب كمونيست ايران » آغاز شده بود . به طور كلى مىتوان گفت كه تاريخچهء تشكيلات كمونيستى در ايران ، با تشكيل « انجمنهاى غيبى » يعنى سوسيال دمكراتهاى ايران گره خورده است . نمايندگان معروف اين انجمن در تهران ، تحت رهبرى يك كميتهء سه نفره فعاليت مىكرد . پس از روى كار آمدن محمد على شاه ( محمد على ميرزا ) و استقرار « استبداد صغير » تعدادى از اين افراد در باغشاه بازداشت و در زير شكنجه و يا در اثر تعقيب عمال دولتى متوارى و نابود شدند . ناگفته نماند كه نمايندگان سوسيال دمكراتهاى ايران يعنى حزب « اجتماعيون و عاميون » به معناى واقعى كلمهء كمونيست نبودند ، فقط در افكار خود تصوراتى از انقلاب زحمتكشان و رنجبران در سر مىپروراندند . پس از پيروزى بلشويكها در روسيه ، براى نخستين‌بار « حزب كمونيست ايران » در سال 1917 در شهر « باكو » و در محله‌اى به نام « صابونچى » با نام « حزب عدالت » تشكيل و اسد الله غفارزاده به عنوان صدر هيئت رئيسه اين حزب انتخاب شد . روزنامهء « بيرق عدالت » تنها سند برجاى مانده‌اى است كه « حزب عدالت » در آن دوران منتشر مىكرد . براساس همين رهيافتهاست كه در تابستان 1299 « حزب كمونيست ايران » تشكيل مىشود . اولين كنگرهء حزب كمونيست ايران در « بندر انزلى » و بر روى عرشهء يك كشتى روسى تشكيل مىگردد و « كامران آقازاده ، سلطان‌زاده ، حيدر عمو اوغلى و جعفر پيشه‌ورى » به عنوان سخنگو و اعضاى رهبرى حزب انتخاب مىشود . آخرين فعاليت حزب كمونيست مربوط به دوران رضا خان مىشود كه تحت رهبرى ارانى ، كامران و كامبخش در ايران اداره مىشد و نشريه‌اى به نام « دنيا » انتشار مىداد . حزب مردم حزبى كه مؤسس آن اسد الله علم ، يحيى عدل ، حسن ستوده و . . . بودند كه همانند حزب مليون بود . حزب ملل اسلامى اين حزب در اوايل سال 1340 تشكيل مىشود و چهار اصل را مبناى حركت خود تعيين مىكند : تأكيد